Vol. 4 er det fjerde studioalbumet til det engelske heavy metal-bandet Black Sabbath. Det vart gjeve ut av Vertigo Records 22. september 1972. Dette var det første Black Sabbath-albumet som ikkje vart produsert av Rodger Bain; gitaristen Tony Iommi tok over produksjonsarbeidet. Den dåverande manageren Patrick Meehan stod oppført som medprodusent, sjølv om han i røynda var lite involvert i produksjonen.

Albumet held fram i den særs tunge retninga frå det førre albumet, Master of Reality, men har òg meir eksperimentelle innslag, til dømes på «Changes» og «FX».

Musikkpressa var igjen lite begeistra, men albumet vart likevel ein stor kommersiell suksess. Det nådde femteplassen i Storbritannia og 13. plassen i USA og vart etter kvart sertifisert til platina i USA. I dag vert albumet rekna som eitt av dei beste til Sabbath og har vore med på fleire lister over dei beste heavy metal-albuma.

Bakgrunn Trass i suksessen til dei tre første albuma – Black Sabbath, Paranoid og Master of Reality – hadde bandet byrja å få problem. Dei kom hovudsakleg av narkotikabruken, som hadde auka under innspelinga av Master of Reality.

Innspeling Sjølv om Black Sabbath og Patrick Meehan offisielt er krediterte for produksjonen av Vol. 4, stod Tony Iommi for det meste av det faktiske arbeidet. Vokalisten Ozzy Osbourne sa i 1972 at dette var det første albumet dei hadde produsert sjølve. Dei hadde tidlegare hatt Rodger Bain, som var svært dyktig, men ikkje heilt forstod kva bandet gjorde. Denne gongen arbeidde dei med manageren Meehan, og Osbourne meinte alle var nøgde; det var òg flott å arbeide i eit amerikansk studio. Ifølgje Iommi hadde Meehan lite å gjere med produksjonen, men kravde likevel å stå oppført som produsent. «Tomorrow's Dream» vart gjeven ut som singel 22. september 1972.

Innspelinga var full av problem, mange av dei knytte til rusmiddelmisbruk. Bandet fekk jamleg levert høgtalarkabinett fulle av kokain til studioet.

Trommeslagaren Bill Ward sleit med å spele inn «Cornucopia» etter å ha sete midt i rommet og berre teke rusmiddel. Han frykta at han skulle få sparken. Ward hata songen og nokre av mønstera, men fekk det til til slutt. Den kjølege reaksjonen frå dei andre fekk han likevel til å kjenne at han hadde mislukkast og stod i fare for å verte kasta ut. Ifølgje boka How Black Was Our Sabbath hadde Ward alltid drukke, men sjeldan verka full; i ettertid kunne det ha vore eit faresignal, for sjølvkontrollen hans var no tydeleg svekt. I sjølvbiografien hevdar Iommi at Ward nesten døydde etter ein spøk som gjekk gale under innspelinga. Huset i Bel Air som bandet leigde av John du Pont, inneheldt fleire sprayboksar med gullmåling frå DuPont. Då dei fann Ward naken og medvitslaus etter kraftig drikking, dekte dei han frå topp til tå med gullmåling. Målinga blokkerte porene og gav han eit krampeåtak.

I sjølvbiografien I Am Ozzy skriv Osbourne mykje om innspelingane. Trass i all tullinga meinte han at dei musikalsk aldri hadde vore sterkare enn i dei få vekene i Bel Air. Etter kvart undra dei seg likevel over kvar all kokainen kom frå; Osbourne skildra han som særs kvit, rein og sterk og meinte eitt sniff gav ei kjensle av å vere konge av universet. Under ein konsert på Hollywood Bowl på Vol. 4-turneen fekk misbruket følgjer for Iommi. Etter fleire dagar med kokain gjekk han av scenen og kollapsa, ifølgje Osbourne. Under lydprøva tidlegare same dagen hadde ein rasande kristen mann prøvd å storme scena og stikke Iommi med ein dolk, men scenemannskapet stoppa han. Butler sa at dei på dette tidspunktet ønskte ein pause.

Osbourne fortel òg om den vedvarande frykta for å verte teken av politiet. Ho vart verre etter at dei såg The French Connection (1971), ein film om politi i New York som arbeider under dekke for å stanse ein internasjonal heroinsmuglarring. Då rulleteksten kom, hyperventilerte han. Butler vedgjekk til Mojo i 2013 at heroin òg hadde kome inn i biletet. Dei snorta stoffet, men injiserte aldri, og han forstod ikkje kor ille det hadde vorte før han kom heim og kjærasten ikkje kjende han att.

Komposisjon På Vol. 4 utvida Black Sabbath uttrykket utover den tunge lyden dei var kjende for. Mojo skreiv i juni 2013 at dersom alkohol og dop hadde vore drivstoffet på dei tidlegare albuma, var Vol. 4 kokainalbumet. Trass i den aukande avhengnaden var albumet musikalsk ambisiøst: Den tunge sida var intakt på «Tomorrow's Dream», «Cornucopia» og det veldige «Supernaut», ein favoritt hos Frank Zappa med eit soul-inspirert avbrot av Bill Ward. Gitarintroen på «St. Vitus Dance» hadde derimot eit lyst, Led Zeppelin-prega uttrykk, medan «Laguna Sunrise» var eit stemningsfullt nyklassisistisk instrumentalstykke av Iommi. Etter å ha vore vaken heile natta og sett soloppgangen på Laguna Beach komponerte Iommi songen. Eit orkester akkompagnerte gitaren hans i studio, men nekta å spele før stemmene var skrivne skikkeleg ut. Det same orkesteret spelte på «Snowblind».

«Snowblind» er den tydelegaste tilvisinga bandet har til kokain, rusmiddelet dei føretrekte i denne perioden. Snowblind var òg arbeidstittelen på albumet, men leiinga i Vertigo Records ville ikkje gje ut eit album med ei så tydeleg narkotikatilvising. I omslagsteksten takkar bandet «the great COKE-cola». Osbourne skriv at Snowblind var eitt av dei beste albuma til Black Sabbath, men at plateselskapet ikkje lét dei behalde tittelen fordi kokain var ei stor sak på den tida og selskapet ville unngå strid. Bandet protesterte ikkje.

Sjølv om størstedelen av albumet har den kjende tunge stilen, viser nokre songar ei meir kjenslevar side. «Changes», skriven av Iommi med tekst av Butler, er til dømes ein pianoballade med Mellotron. Iommi lærte seg sjølv å spele piano etter å ha funne eit i ballsalen i Bel Air-huset. «Changes» vart komponert på dette pianoet. Osbourne skriv at Tony sette seg ved pianoet og fann det vakre riffet; sjølv nynna han ein melodi over det, og Geezer skreiv den hjarteskjerande teksten om samlivsbrotet Bill gjekk gjennom. Osbourne syntest resultatet var framifrå frå første innspeling.

«FX» oppstod uventa i studioet. Etter at Iommi hadde røykt hasj, slo krusifikset rundt halsen hans ved eit uhell borti gitarstrengene, og bandet vart interessert i den merkelege lyden. Dei la på ekko og slo gitaren med ulike gjenstandar for å lage underlege lydeffektar. Iommi kallar songen ein rein spøk.

Om «Wheels of Confusion» sa Henry Rollins at songen handlar om framandgjering og å vere fortapt i forvirringa, ein situasjon han sjølv ofte var i. Sabbath kunne vere favorittbandet hans; han kalla det den ultimate rocken for den einsame mannen, med ein musikk som både var smertefull og kraftfull.Udokumentert avisutklipp, truleg frå Melody Maker, attgjeve i Sabbath-fanzinet Southern Cross nr. 12, januar 1994, s. 6.

Iommi sa til Circus Raves, systermagasinet til Circus, at albumet var ei så fullstendig endring at dei kjende det som om dei hadde hoppa over eit album; dei hadde prøvd å gå for langt.Circus Raves nr. 119, oktober 1975.

Omslag Albumet skulle opphavleg heite Snowblind, både etter songen og etter kokainmengda bandet brukte under innspelinga. Ifølgje Geezer syntest plateselskapet at dette var for utfordrande, og medan bandet var på ferie, gav selskapet albumet namnet Vol. 4 og endra omslaget. Det endelege omslaget har eit monokromt fotografi av Ozzy Osbourne med armane i vêret og to fingrar strekte ut. Keith McMillan, kreditert som Keef, tok biletet under ein Black Sabbath-konsert i Birmingham Town Hall i januar 1972. Originalutgåva – på Vertigo i Storbritannia, Warner Bros. i USA og Nippon Phonogram i Japan – har eit utbrettscover med ei side limt inn i midten. Kvart bandmedlem har si eiga fotoside, og bandet på scena er vist heilt i midten. Alle fotografia er frå konserten i Birmingham.

Originalomslaget har vorte ikonisk og er etterlikna og parodiert mange gonger, mellom anna på samlealbumet Peaceville Volume 4 (1992), EP-en Volume Two (1992) av Sleep, Longmont Potion Castle Vol. 4 av telefonspøkaren Longmont Potion Castle og EP-en Planet Caravan (1994) av Pantera.

Dei amerikanske utgåvene på 8-spors lydband og kassett har eit anna omslag: gul bakgrunn med Ozzy som svart silhuett.

Utgjeving og mottaking + Profesjonelle meldingar Publikasjon Vurdering Metacritic 96/100 (Super Deluxe) AllMusic 5/5 Classic Rock 3,5/5 Encyclopedia of Popular Music 4/5 The Great Rock Discography 8/10 Pitchfork 9,0/10 The Rolling Stone Album Guide 3/5 Rolling Stone positivClark, Tom (7. desember 1972): «Review Black Sabbath Vol. 4», arkivert 5. april 2017. Rolling Stone. Vitja 24. februar 2012. Spin Alternative Record Guide 8/10 Sputnikmusic 1,5/5

Vol. 4 kom ut i september 1972. Dei fleste kritikarane avviste albumet, men det fekk gullstatus på mindre enn ein månad og vart den fjerde Black Sabbath-utgjevinga på rad som selde ein million eksemplar i USA. Det nådde 13. plassen på popalbumlista til Billboard og åttandeplassen på UK Albums Chart. Singelen «Tomorrow's Dream» kom ikkje inn på listene. Etter ein omfattande USA-turné reiste bandet på sin andre Australia-turné i 1973 og seinare på turné i Europa.

Rockekritikaren Lester Bangs, som hadde rakka ned på dei tidlegare albuma, hylla Vol. 4 i Creem. Han skreiv at The Stooges hadde gått hardt laus på natta og ramla inn i gapet hennar, medan Alice Cooper utnytta henne som eit sirkus. Berre eitt band hadde handsama natta ærleg på ein måte som gav meining for store delar av publikum, både gjennom ein personleg og kraftfull mytisk struktur og ved faktisk å lukkast: Black Sabbath. Bangs samanlikna òg tekstane deira med Bob Dylan og William S. Burroughs.

Ettermæle I juni 2000 sette QQ Magazine, nr. 165, juni 2000, s. 69. Vol. 4 på 60. plass på lista The 100 Greatest British Albums Ever. Magasinet skildra albumet som lyden av rusbrukande, øldrikkande bøller frå den ofte håna kulturelle armhola i Storbritannia sleppte lause i Los Angeles. Mick Wall hevda i biografien Black Sabbath: Symptom of the Universe frå 2013 at «Under the Sun» vart ein lydmessig milepåle for band som Iron Maiden og Metallica. Frank Zappa rekna «Supernaut» som ein av favorittane sine gjennom tidene.Heftet til 2009-utgåva av Black Sabbath Vol. 4, s. 11. Butler sa i eit intervju med Guitar for the Practicing Musician i 1994 at han elska måten Zappa skreiv tekstar på, og at dette definitivt påverka hans eigne tekstar. «Supernaut» var òg ein av favorittsongane til John Bonham i Led Zeppelin. Spin kåra Vol. 4 til det 14. beste metalalbumet gjennom tidene i 2002 og kalla det det første – og kanskje siste – verkelege industrimetall-albumet.

Kerrang! plasserte albumet som nummer 48 blant dei 100 beste heavy metal-albuma gjennom tidene. Rolling Stone sette det på 14. plass på si tilsvarande liste frå 2017. Albumet er òg med i boka 1001 Albums You Must Hear Before You Die. I 1991 rangerte Chuck Eddy Vol. 4 som nummer 139 blant dei 500 beste heavy metal-albuma. Han skreiv at nokre tidlege tilhengjarar fall frå med albumet, medan andre reknar det som det beste til Black Sabbath. Eddy knytte dette til «Jazzen» på albumet og trekte fram delar av «Cornucopia» og eit parti mot slutten av «Wheels of Confusion» med eit fengslande, transeliknande nett av slag i rytmen. Han kalla òg «Supernaut» ein oppsiktsvekkjande funk-frug som kunne jamførast med «Black Satin» (1972) av Miles Davis. Det elektroniske eksperimentet «FX» kalla Eddy «før-dub-dub-metal» på grunn av den psykedeliske forsinkingseffekten og «protodub-ekkoa».Eddy, Chuck (1997). The Accidental Evolution of Rock 'n' Roll. Da Capo Press. s. 289. ISBN 0-306-80741-6.

Sporliste

Super Deluxe-utgåva frå 2021

Merknader Plate to og tre i 2021-utgåva inneheld alternative versjonar frå innspelingane i mai 1972, miksa av Steven Wilson i 2020.